Over timing, capaciteit en de moed om het níet te doen
Niet elke terugkeer is groei. Niet elke confrontatie is heling.
Soms is niet gaan de meest gereguleerde keuze die iemand kan maken.
Dat klinkt minder heroïsch. Maar neurologisch is het vaak wijzer.
We leven in een cultuur die moed verwart met forceren. Die denkt dat sterker worden betekent dat je terug móét naar waar het pijn deed. Maar het zenuwstelsel werkt niet op symboliek. Het werkt op capaciteit.
Een lichaam kan alleen integreren wat het op dat moment kan dragen.
Het venster van verdraagzaamheid
In traumawerk spreken we over het window of tolerance, het venster van verdraagzaamheid.
Dat is geen spiritueel idee. Het is een fysiologisch bereik.
Binnen dat venster kan iemand activatie voelen én blijven denken. Hartslag mag stijgen. Adem mag versnellen. Spieren mogen alert zijn. Maar er blijft enig besef van tijd, plaats en keuze.
Buiten dat venster verandert de ervaring.
Boven het venster ontstaat hyperactivatie: het zenuwstelsel raakt overprikkeld. Dat kan zich uiten in paniek, sterke angst, overspoeling of innerlijke chaos.
Onder het venster ontstaat hypoactivatie: het systeem schakelt terug. Dat kan zich uiten in verdoving, leegte, dissociatie of afsluiten.
Wanneer iemand terugkeert naar een traumaplek terwijl het venster nog erg smal is en er weinig regulatie beschikbaar is, is de kans groot dat er weinig wordt herschreven. De ervaring kan dan vooral het oude script en de oude angst bevestigen.
Dat is geen falen. Dat is neurobiologie.
Wanneer is het te vroeg?
Het is vaak te vroeg wanneer bijvoorbeeld:
–Flashbacks nog frequent en moeilijk te sturen zijn: je bent plots weer “daar” zonder dat je dat wilt.
–Dissociatie onverwacht optreedt: je merkt dat je weg was, stukken mist, of je lichaam niet van jou voelt.
-Het dagelijks functioneren instabiel is: slapen, eten, werken of relaties voelen wankel en onvoorspelbaar.
-De motivatie vooral voortkomt uit bewijsdrang: “Ik moet dit nu kunnen.”
-Of uit druk van buitenaf: “Het is tijd dat je verder gaat.”
In veel fasegerichte traumamodellen geldt: eerst stabilisatie en uitbreiding van draagkracht, daarna pas gerichtere blootstelling.
Een vrouw wilde teruggaan naar het huis waar ze jarenlang mishandeld werd. Maar ze dissocieerde nog bijna dagelijks. Haar therapeut zei rustig: “Laten we eerst stabiliseren. Je lichaam is nog te veel in overleving.”
Zes maanden later ging ze wél terug. Toen was het geen pure confrontatie meer. Het was een keuze.
In de eerste fase zou teruggaan vooral belasting zijn geweest. In de tweede fase kon dezelfde plek deel worden van integratie.
Timing is geen lafheid. Timing is wijsheid.
Moed of regulatie?
Moed is blijven ondanks angst.
Regulatie is aanwezig blijven mét je lichaam terwijl het geactiveerd is.
Dat is niet hetzelfde.
Niet teruggaan is geen vermijding wanneer het voortkomt uit regulatie. Het is begrenzing.
Vermijding voelt vaak gejaagd, abrupt, defensief: “Weg, nu, zo snel mogelijk.”
Begrenzing voelt kalmer en helderder: “Ik voel wat dit met me doet, en ik kies om het nu niet te doen.”
Soms is de meest volwassen zin: “Ik voel dat mijn lichaam dit nog niet kan dragen.”
Dat is geen zwakte. Dat is afstemming.
Hoe weet je wanneer het wél tijd is?
Er is geen universele checklist. Maar er zijn signalen die kunnen helpen:
-Je bent al langere tijd relatief stabiel.
-Regulatietechnieken (adem, grounding, oriëntatie) werken meestal en voelen een beetje automatisch beschikbaar.
-De intentie om terug te gaan voelt rustig en doordacht, niet gehaast of dwingend.
-De keuze komt van binnenuit, niet primair uit druk van anderen.
-Er is steun beschikbaar vóór, tijdens en na de confrontatie (therapeut, naaste, nazorgplan).
En zelfs dan mag het tegenvallen.
Als het systeem toch overspoeld raakt, is dat geen mislukking. Dat is informatie: blijkbaar is er nog meer regulatie, steun of tijd nodig.
Wat hulpverleners en vrijwilligers moeten begrijpen
Het doel is niet confrontatie. Het doel is flexibiliteit.
Voor blootstelling zinvol kan zijn, vragen veel traumamodellen eerst om een basis van stabilisatie:
Ademregulatie moet geoefend zijn. Grounding moet bereikbaar zijn. Signalen van dissociatie moeten herkend worden. Er moet een exit‑plan zijn. Er moet nazorg zijn.
Zonder die basis vergroot je de kans op ontregeling in plaats van integratie.
Niet omdat iemand zwak is. Maar omdat het systeem nog onvoldoende draagkracht heeft om de activatie te verwerken.
Het grotere perspectief
De vraag is uiteindelijk niet alleen:
Kan ik terug naar die plek?
De diepere vraag is:
Kan ik mezelf dragen wanneer herinneringen opkomen?
Soms is het antwoord ja. En dan kan terugkeer, binnen een voldoende ruim venster van verdraagzaamheid, een corrigerende ervaring worden.
Soms is het antwoord: nog niet. En dan is veiligheid bewaren geen uitstel.
Het is volwassenheid.
Heling is geen rechte lijn. Ze is een voortdurende afstemming tussen moed en capaciteit.
En capaciteit groeit meestal niet door forceren. Ze groeit door regulatie, herhaling, steun en tijd.
Soms is het moedigste wat iemand kan zeggen niet: “Ik ga terug.”
Maar: “Nu nog niet.”
En dat kan, voor het zenuwstelsel, net zo krachtig zijn als blijven staan.
Meer lezen?
https://kernbos.be/deel-1-mastery-agencywaarom-overlevenden-terugkeren/
https://kernbos.be/deel-2-trauma-en-het-zenuwstelsel-waarom-terugkeren-soms-helpt/
https://kernbos.be/trauma-integratie-na-activatie-deel-3/
https://kernbos.be/wanneer-teruggaan-niet-helend-is-trauma-timing-capaciteit/
Verklarende woordenlijst
Window of tolerance (venster van verdraagzaamheid)
Het bereik waarbinnen je activatie kunt voelen én voldoende helder kunt blijven denken en kiezen. Binnen dit venster is regulatie en bijsturen van je reactie beter mogelijk.
Hyperactivatie
Een toestand boven het venster waarin het zenuwstelsel overgeprikkeld raakt. Kan zich uiten in sterke angst, paniek, overspoeling, innerlijke chaos of prikkelbaarheid.
Hypoactivatie
Een toestand onder het venster waarin het systeem afremt of afsluit. Kan zich uiten in verdoving, leegte, dissociatie, “afwezig” zijn of moeilijk contact maken met gevoel.
Meer lezen?
https://kernbos.be/deel-1-mastery-agencywaarom-overlevenden-terugkeren/
https://kernbos.be/deel-2-trauma-en-het-zenuwstelsel-waarom-terugkeren-soms-helpt/
https://kernbos.be/trauma-integratie-na-activatie-deel-3/
Bronnenlijst
NICABM – How to Help Your Clients Understand Their Window of Tolerance (uitleg venster van verdraagzaamheid, hyper-/hypoarousal).
PTSD UK – The Window of Tolerance and PTSD (praktische psycho‑educatie over het window of tolerance).
Mind My Peelings – How to Recognize Your Window of Tolerance (signalen binnen en buiten het venster).
Indigo Therapy Group – Hyperarousal vs. Hypoarousal and the Window of Tolerance.
Neurodivergent Insights – Hypoarousal vs. Hyperarousal (beschrijving van boven/onder het venster).
FRASAC – Window of Tolerance Guide (PDF) (klinische uitleg over venster, hyper- en hypoactivatie).
DIS-SOS – The 3 Phases of Trauma Therapy: Stabilization (over het belang van eerst stabilisatie, dan trauma‑exposure).
A Case Example – traumabehandeling, stabilisatie en functioneringsproblemen.
Using the Trauma Reintegration Process to Treat Dissociation and PTSD (over draagkracht, dissociatie en timing in traumawerk).
Rethinking Exposure Therapy as First-Line Trauma Treatment (nuancering over wanneer en hoe exposure wordt ingezet).