Paniek in het zenuwstelsel

Wanneer niets doen ook zorg is

Over paniek, regulatie en het herstellen van vertrouwen in het lichaam

Na een paniekaanval blijft vaak iets hangen dat moeilijk onder woorden te brengen is. Niet alleen vermoeidheid, maar ook twijfel. Wantrouwen tegenover het eigen lichaam. De vraag of het opnieuw zal gebeuren. Of het te voorkomen was. Of er iets fout werd gedaan.

Ze liep in de supermarkt. Gehaast tussen alle stemmen door, over de gladde vloer die afgewisseld plakkerig was. De rekken leken dichter naar haar toe te komen alsof ze haar wilden omsluiten tot er niets meer van haar over was. Geen nooduitgang. Geen adem.

In een wereld die gericht is op oplossen en beheersen, voelt paniek als een persoonlijke mislukking. Alsof het lichaam zich niet aan de afspraken houdt. Alsof het systeem faalt op een moment dat het juist sterk had moeten zijn.

Maar het zenuwstelsel werkt niet volgens wilskracht. Het werkt volgens veiligheid.
Binnen het denkkader van de polyvagaaltheorie wordt veiligheid gezien als een cruciaal signaal voor regulatie van het zenuwstelsel.

Regulatie is geen truc

Vaak wordt regulatie voorgesteld als iets wat je moet doen. Ademhaling sturen. Gedachten ombuigen. Afleiding zoeken. Soms kan dat helpen. Soms ook niet. Zeker wanneer het systeem al diep in alarmstand zit, kan elke poging tot controle voelen als extra druk.

Echte regulatie ontstaat niet door ingrijpen, maar door omstandigheden. Door ruimte. Door vertraging. Door een gevoel van mogen zijn zonder iets te moeten veranderen.

Het zenuwstelsel kalmeert niet omdat het overtuigd wordt, maar omdat het zich veilig voelt.

Vertrouwen herstellen gebeurt traag

Na herhaalde paniek kan het lichaam alert blijven, zelfs in rustige situaties. Niet uit koppigheid, maar uit zorg. Het systeem heeft geleerd dat waakzaamheid nodig is. Dat leerproces laat zich niet wegpraten.

Herstel betekent daarom niet terugkeren naar hoe het ooit was. Het betekent opnieuw leren dat het nu anders is. Dat kost tijd. En zachtheid.

Kleine signalen van veiligheid doen hier meer dan grote inzichten. Een vaste plek. Een herkenbaar ritme. Iets warms. Iets dat het lichaam kent en herkent.

Dit lijkt eenvoudig, maar het is fundamenteel.

Wanneer blijven genoeg is

Soms is de meest zorgzame houding die van blijven. Niet analyseren wat er misgaat. Niet zoeken naar oorzaken. Niet vooruitlopen op wat misschien komt. Gewoon blijven bij wat zich aandient, zonder het groter of kleiner te maken.

Dit vraagt geen moed in spectaculaire zin. Het vraagt toestemming. Toestemming om niets te forceren. Om niet beter te willen zijn dan het lichaam op dat moment kan dragen.

In deze houding ontstaat vaak vanzelf iets van ruimte. Niet omdat de paniek verdwijnt, maar omdat de strijd stopt.

Tegelijk blijft het belangrijk om bij aanhoudende of zeer heftige paniekklachten medische of psychologische hulp te zoeken.

Het lichaam als bondgenoot

Een lichaam dat paniek ervaart, is geen tegenstander. Het is een systeem dat probeert te beschermen wat kwetsbaar is. Wanneer die intentie wordt herkend, verandert de relatie. Er ontstaat minder verzet. Meer samenwerking.

Dit betekent niet dat alles alleen gedragen moet worden. Integendeel. Regulatie gebeurt vaak in relatie. In aanwezigheid. In het gevoel dat iemand of iets mee waakt.

Daarom is omgeving zo belangrijk. Natuur. Stilte. Voorspelbaarheid. Dingen die niets vragen en niets verwachten.

Binnen Het KernBos wordt dit gezien als basis. Niet als luxe, maar als noodzaak voor herstel.
Onderzoek naar wandelen in de natuur laat bijvoorbeeld zien dat, in deze ene studie, een wandeling van 90 minuten in een natuurlijke omgeving samenhing met minder ruminatie en minder activatie in een stressgerelateerd hersengebied, vergeleken met een stadswandeling. Dat suggereert dat een plek als Het KernBos, waar mensen in contact komen met natuur en voorspelbaarheid, ook neurologisch zinvol kan zijn.

Een ander idee van vooruitgang

Vooruitgang bij paniek ziet er zelden lineair uit. Er zijn dagen van rust en dagen van terugslag. Momenten waarop het lichaam ontspant en momenten waarop het weer aanspant. Dat is geen terugval, maar beweging.

Herstel betekent niet dat paniek nooit meer opkomt. Het betekent dat de relatie ermee verandert. Dat er sneller herkenning is. Meer mildheid. Minder angst voor de angst.

En soms betekent herstel ook dit dat een paniekaanval niet langer wordt gezien als iets wat voorkomen had moeten worden, maar als iets wat gedragen kon worden.

Niets doen is soms precies genoeg

Er is een vorm van zorg die geen actie vraagt. Geen uitleg. Geen oplossing. Alleen aanwezigheid.

Een lichaam dat te lang alles alleen heeft gedragen, herstelt niet door harder zijn best te doen. Het herstelt door eindelijk niet meer alleen te zijn.

En soms begint dat met niets doen. Met blijven. Met ademen zoals het gaat. Met toelaten dat dit moment is wat het is.

Dat is geen opgave. Dat is zorg.

Meer lezen:
Paniek die je aanvalt
Over paniekaanvallen en waarom ze gebeuren


Drie wetenschappelijke bronnen

1. Porges, S.W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation. Norton & Company.
De fundamentele tekst binnen dit denkkader over hoe het autonome zenuwstelsel drie systemen heeft (niet twee), en hoe ‘veiligheid’ een neurologisch signaal is dat nodig is voor herstel. Polyvagaaltheorie is invloedrijk maar ook onderwerp van discussie; ze wordt in de praktijk veel gebruikt als verklarend kader, maar niet als door iedereen onbetwist feit. Dit helpt ook te begrijpen waarom cognitieve interventies bij paniek soms niet voldoende zijn als het zenuwstelsel nog in hoge alarmstand staat.

2. Paulus, M.P. & Stein, M.B. (2006). “An Insular View of Anxiety.” Biological Psychiatry, 60(4), 383–387.
Over de rol van de insula (hersengebied voor interoceptie – het waarnemen van interne lichaamsignalen) bij angst en paniek. Dit werk beschrijft hoe mensen met paniek hypergevoelig kunnen worden voor lichamelijke sensaties en hoe zo een vicieuze cirkel kan ontstaan.

3. Bratman, G.N., et al. (2015). “Nature experience reduces rumination and subgenual prefrontal cortex activation.” Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(28), 8567–8572.
Neurowetenschappelijk onderzoek dat laat zien dat, in deze studie bij gezonde volwassenen, blootstelling aan een natuurlijke omgeving gepaard ging met minder ruminatie en minder activatie in een stress-gerelateerd hersengebied. Dit onderbouwt waarom een plek als Het KernBos, waar mensen in contact komen met natuur en voorspelbaarheid, neurologisch zinvol kan zijn.